स्याङ्जाबाट बढ्दो युवा पलायन: सामाजिक-आर्थिक प्रभाव र भावी दिशा

अनन्त रेग्मी / वैदेशिक रोजगारीको खोजीमा स्याङ्जा जिल्लाबाट ठूलो संख्यामा युवा शक्ति बाहिरिने क्रम जारी छ । वैदेशिक रोजगार विभाग (DOFE) ले सार्वजनिक गरेको आर्थिक वर्ष २०८२ को श्रावणदेखि चैत्रसम्मको तथ्याङ्कअनुसार, यस अवधिमा स्याङ्जाबाट मात्रै ११,१४४ जनाले वैदेशिक रोजगारीका लागि श्रम स्वीकृति प्राप्त गरेका छन् । यो संख्याले स्याङ्जालाई गण्डकी प्रदेशका ११ जिल्लामध्ये वैदेशिक रोजगारीमा जाने दोस्रो ठूलो जिल्लाका रूपमा उभ्याएको छ । यस सूचीमा ११,९७३ श्रमिक पठाएर तनहुँ पहिलो स्थानमा छ भने १०,८६८ श्रमिकसहित नवलपरासी पूर्व तेस्रो स्थानमा रहेको छ ।

तथ्याङ्कको झलक: पुरुषको वर्चस्व र महिलाको बढ्दो आकर्षण

कुल स्वीकृतिमध्ये १०,१५० (९१.१%) पुरुष रहेका छन् भने ९९४ (८.९%) महिला श्रमिक रहेका छन् । तथ्याङ्कले पुरुषहरू अझै पनि ठूलो संख्यामा वैदेशिक रोजगारीमा जाने गरेको देखाए पनि पछिल्लो समय महिलाहरूको सहभागिता पनि बिस्तारै बढ्दै गएको देखिन्छ । गण्डकी प्रदेशको कुल ७६,९११ श्रम स्वीकृतिमा स्याङ्जा योगदान १४.५% रहेको छ । नेपालमा रोजगारीको सिमित अवसर भएको हुँदा श्रम पलायनले श्रमिकहरूले पठाएको विप्रेषण (रेमिट्यान्स) ले हजारौँ परिवारको जीवन धानिरहेको छ ।

गन्तव्य मुलुक र पेशाको विविधीकरण

स्याङ्जाबाट पुरुष श्रमिकहरूका लागि संयुक्त अरब इमिरेट्स कतार र साउदी अरेबिया क्रमशः दोस्रो र तेस्रो स्थानमा छन् । पुरुषहरू मुख्यतया सामान्य कामदार, सुरक्षागार्ड, सफाइकर्मी र वेटरका रूपमा विदेशिने गरेका छन् । महिला श्रमिकहरूको हकमा भने केही फरक दृश्य देखिएको छ। पहिलो रोजाइमा यूएई रहे पनि दोस्रो स्थानमा जापान रहेको छ । साइप्रस, माल्दिभ्स, रोमानिया र माल्टा जस्ता देशहरूमा पनि महिलाहरूको आकर्षण बढ्नुले परम्परागत खाडी मुलुकभन्दा बाहिर सुरक्षित वातावरणको खोजी भइरहेको सङ्केत गर्छ ।

वैदेशिक रोजगारीले नेपालका धेरै जिल्लाहरूमा जस्तै स्याङ्जामा पनि दोहोरो स्वरूपको प्रभाव पारेको छ। एकातिर रेमिट्यान्सले घरपरिवारको जीविकोपार्जनमा सुधार ल्याएको छ भने अर्कोतिर यसले गम्भीर सामाजिक र आर्थिक चुनौतीहरू पनि निम्त्याएको छ।

स्याङ्जाको सन्दर्भमा वैदेशिक रोजगारीले सिर्जना गरेका केही प्रमुख चुनौतीहरू यस प्रकार छन्:

१. सामाजिक र पारिवारिक विखण्डन
• एकल परिवारको बोझ: घरका युवा शक्ति बाहिर जाँदा घरमा वृद्धवृद्धा र बालबालिका मात्र बाँकी रहने अवस्था छ। यसले गर्दा सामाजिक संस्कार र पारिवारिक रेखदेखमा समस्या देखिएको छ।
• मनोसामाजिक असर: लामो समयसम्म श्रीमान् वा श्रीमती टाढा रहँदा पारिवारिक सम्बन्धमा दरार आउने र बालबालिकाको मनोविज्ञानमा नकारात्मक असर पर्नेजोखिम बढेको छ।

२. कृषि र उत्पादकत्वमा ह्रास
• बाँझो जमिन: स्याङ्जाका धेरै पहाडी भेगमा खेतीयोग्य जमिन बाँझो हुँदै गएका छन्। युवा जनशक्तिको अभावमा परम्परागत कृषि प्रणाली संकटमा परेको छ।
• परनिर्भरता: रेमिट्यान्समा आधारित अर्थतन्त्रले गर्दा मानिसहरू स्थानीय उत्पादनभन्दा बजारको आयातित वस्तुमा बढी निर्भर हुन थालेका छन्।

३. जनसांख्यिकीय असन्तुलन र ‘ब्रेन ड्रेन’
• सीपयुक्त जनशक्तिको पलायन: गाउँमा कुनै विकास निर्माण वा सामाजिक कामका लागि आवश्यक पर्ने सक्रिय युवाहरूको अभाव खड्किएको छ।
• बस्ती खाली हुनु: ग्रामीण भेगबाट सुविधायुक्त शहर वा विदेश पलायन हुने क्रमले गर्दा कतिपय गाउँहरू विस्तारै ‘रिता’ हुँदै गएका छन्।

४. स्वास्थ्य र सुरक्षाका जोखिमहरू
• असुरक्षित श्रम: वैदेशिक रोजगारीमा जानेहरू धेरैजसो अदक्ष हुने भएकाले कार्यस्थलमा दुर्घटना हुने, अंगभंग हुने वा ज्यानै जाने जस्ता दुखद घटनाहरू भइरहेका छन्।
• फिर्ता हुनेहरूको पुनःस्थापना: विदेशबाट फर्केकाहरूलाई समाजमा पुनःस्थापित गर्न र उनीहरूले सिकेको सीपलाई स्थानीय स्तरमा उपयोग गर्ने ठोस संयन्त्रको अभाव छ।

५. आर्थिक जोखिम र वित्तीय साक्षरता
• अनुत्पादक खर्च: प्राप्त भएको रेमिट्यान्सलाई उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी गर्नुको सट्टा विलासिताका वस्तु वा शहरी क्षेत्रमा घडेरी जोड्नमा मात्र खर्च गर्ने प्रवृत्तिले दीर्घकालीन आर्थिक सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सकेको छैन।

निष्कर्ष

स्याङ्जा जस्तो जिल्लामा वैदेशिक रोजगारीलाई ‘बाध्यता’ बाट ‘रहर’ मा बदल्न स्थानीय स्तरमै रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्नु आवश्यक छ। साथै, सुरक्षित आप्रवासनका बारेमा समुदाय स्तरमा सचेतना फैलाउनु र विदेशबाट फर्केकाहरूको सीपलाई जिल्लाकै विकासमा जोड्नु आजको मुख्य आवश्यकता हो ।